• Przystępujemy do rozpatrzenia punktu 8. porządku dziennego: Sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druki nr 3078 i 3708).

    Bardzo proszę pana posła Roberta Maciaszka o przedstawienie sprawozdania komisji.

  • Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Mam przyjemność i zaszczyt przedstawić sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego, druki sejmowe nr 3078 i 3708.

    Wysoka Izbo! Celem projektu jest usunięcie lub zmiana przepisów niejasnych, sprzecznych z prawem międzynarodowym, tj. dyrektywą Rady nr 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r. odnoszącą się do kompensaty dla ofiar przestępstw oraz Europejską konwencją o kompensacji dla ofiar przestępstw popełnionych z użyciem przemocy z dnia 24 listopada 1983 r. Projekt poszerza zakres podmiotowy ustawy, wprowadza unormowania, które podwyższą maksymalną kwotę kompensaty.

    Jedną z najważniejszych zmian jest zmiana samego tytułu ustawy czy też zmiana w tytule ustawy, gdzie wyrazy „o kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw” zastępujemy wyrazami „o kompensacie przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych”. Wprowadza to możliwość występowania z wnioskiem o przyznanie kompensaty w sytuacji, gdy sprawca czynu nie może być ani oskarżony, ani skazany, np. z uwagi na niepoczytalność lub wiek.

    Nowelizacja znosi ograniczenia umożliwiające ubieganie się o kompensatę tylko osobom najbliższym będącym na utrzymaniu ofiary. Pozostawanie na czyimś utrzymaniu ma miejsce wtedy, gdy nie posiada się żadnego majątku ani źródła własnego dochodu, albo też uzyskuje się dochód w takiej wysokości, że nie pozwala on na samodzielne zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych. Zgodnie z nową definicją osoby najbliższej będzie nią małżonek lub osoba pozostająca z ofiarą we wspólnym pożyciu, wstępny lub zstępny ofiary oraz osoba pozostająca z ofiarą w stosunku przysposobienia.

    Nowelizacja zmienia także definicję ofiary oraz osoby uprawnionej. Nowe definicje w sposób przejrzysty mają określić krąg podmiotowy ustawy. Zawarty w art. 4 ustawy wymóg posiadania przez ofiarę obywatelstwa polskiego lub innego państwa unijnego odbiega od wymogów dyrektywy, o której wspomniałem powyżej. W związku z tym w proponowanym brzmieniu art. 4 przyjęto kryterium miejsca stałego pobytu jako kryterium decydującego o możliwości uzyskania statusu osoby uprawnionej w rozumieniu ustawy.

    Zgodnie z zasadą subsydiarności kompensaty przysługuje ona tylko wówczas, gdy ofiara nie może uzyskać zwrotu kosztów związanych z leczeniem i rehabilitacją lub utraconych zarobków, lub innych środków utrzymania od sprawcy lub sprawców przestępstwa np. z tytułu ubezpieczenia lub ze środków pomocy społecznej. Nowelizacja nadaje nową treść art. 5 ustawy. W nowym brzmieniu tego przepisu wykreślono sformułowanie „z innego źródła lub tytułu”. Powyższe usunie trudności interpretacyjne wynikające z niedookreśloności tego pojęcia, uniemożliwi także postawienie osobie ubiegającej się o kompensatę zarzutu, że nie uczyniła ona wszystkiego, by uzyskać odpowiednie środki rekompensujące koszty poniesione w związku z popełnieniem czynu zabronionego. Podnosi się także górny limit kwoty kompensaty z obecnie obowiązujących 12 tys. do 25 tys. zł, a gdy ofiara poniosła śmierć – do 60 tys. zł. Określenie możliwej wysokości zasądzanych kwot kompensaty w proponowanej wysokości pozwoli organom orzekającym na większą elastyczność i swobodę orzekania w kwestii wysokości kompensaty, a ofiarom przestępstw umożliwi uzyskanie kwot, które będą stanowić realne wsparcie w trudnym posttraumatycznym okresie życia. Jeśli sąd uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według swojej oceny opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.

    Nowelizacja uchyla także art. 7 i 13 ustawy. Artykuł 7 zawierał przesłanki odmowy prawa do kompensaty, które uzależniają je od warunków leżących po stronie sprawcy. Artykuł 5 ustawy jasno stanowi, że prawo do kompensaty przysługuje niezależnie od tego, czy sprawca lub sprawcy przestępstwa zostali ustaleni. Do projektu dodano także przepis art. 7a, który w ust. 1 przewiduje możliwość zmniejszenia lub wyłączenia prawa do kompensaty, gdy ofiara przyczyniła się do popełnienia czynu zabronionego lub godziła się na ryzyko doznania skutków czynu zabronionego. Z kolei w ust. 2 przewiduje się odmowę przyznania kompensaty, gdy ofiara była współsprawcą czynu zabronionego, z którego wywodzi swoje uprawnienia, np. w przypadku wniosku o przyznanie kompensaty wniesionego przez uczestnika bójki. W nowym brzmieniu art. 8 zawiera również przepis dający możliwość wystąpienia z wnioskiem o przyznanie kompensaty przez inną osobę, pod której pieczą osoba uprawniona pozostaje, w przypadku gdy pokrzywdzonym jest osoba nieporadna ze względu na wiek lub stan zdrowia.

    Ważną zmianą jest także wydłużenie terminów złożenia wniosku o kompensatę do trzech lat od dnia ujawnienia się skutków czynu zabronionego, nie później jednak niż do pięciu lat od dnia jego popełnienia. Obecny termin może być niewystarczający do podjęcia właściwych decyzji i dochodzenia kompensaty w wyznaczonym przez ustawę czasie. Projekt ustawy doprecyzowuje także zawarte we wniosku o uzyskanie kompensaty dane w celu ułatwienia składania tych wniosków.

    Projekt przewiduje, że organem pomocniczym w sprawach czynów zabronionych popełnionych na terytorium Polski będzie prokurator prowadzący postępowanie w sprawie o czyn zabroniony, z którego pokrzywdzony wywodzi swoje uprawnienie do kompensaty. To właśnie prokurator bezpośrednio prowadzący sprawę ma wiedzę i informacje istotne dla uprawnionego w konkretnej sprawie.

    Nowelizacja wprowadza regulacje przewidujące możliwość zwrotu kompensaty lub sumy przyznanej tytułem zabezpieczenia w sytuacjach, w których ich przyznanie lub wypłata nastąpiły wbrew przepisom ustawy. W celu ułatwienia dostępu do uzyskania kompensaty zwalnia się również uprawnionych od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych postępowania w tego rodzaju sprawach. Pozwoli to także wyeliminować problem ponoszenia przez osoby wnioskujące o uzyskanie kompensaty kosztów urzędowych tłumaczeń na język polski dokumentów sporządzonych w języku obcym.

    Zmiany wprowadzane w ustawie niewątpliwie przyczynią się do szerszego wykorzystania w praktyce przepisów ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw i usuną bariery, które w obecnym stanie prawnym ograniczają uprawnionym uzyskanie kompensaty. Obowiązująca regulacja w zakresie kompensaty nie spełnia oczekiwań ofiar przestępstw.

    Chciałbym na koniec dodać jeszcze dane statystyczne, które były również przyczyną wprowadzenia nowelizacji obecnie obowiązującej ustawy. W 2013 r. wydatki przewidziane w budżecie państwa na odszkodowania zasądzone od Skarbu Państwa, m.in. właśnie z tytułu kompensaty, wyniosły niespełna 45 mln zł, przy czym sama kompensata, jeśli chodzi o te wydatki, kosztowała 256 tys. zł, co stanowi niespełna 0,6% wydatków poniesionych przez Skarb Państwa na odszkodowania. Świadczy to o tym, że ustawa uchwalona w 2005 r. nie spełniała oczekiwań ofiar przestępstw i poprzez bariery biurokratyczne utrudniała często ofiarom przestępstw dochodzenie sprawiedliwości w tym zakresie.

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Wnoszę o przyjęcie projektu zgodnie ze sprawozdaniem. Dziękuję.

    (Oklaski)

  • Dziękuję panu posłowi sprawozdawcy.

    Sejm ustalił, że w dyskusji nad tym punktem porządku dziennego wysłucha 5-minutowych oświadczeń w imieniu klubów i kół.

    Otwieram dyskusję.

    Jako pierwsza głos zabierze pani poseł Renata Janik z klubu Platforma Obywatelska.

  • Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! W imieniu Klubu Parlamentarnego Platforma Obywatelska mam zaszczyt przedstawić stanowisko w sprawie senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego, druki nr 3078 i 3708.

    Przedmiotem niniejszej nowelizacji jest zmiana przepisów ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw, której potrzeba wynikła z praktyki orzeczniczej sądów związanej z realizacją tej ustawy, w zakresie wynikającym z informacji o działalności rzecznika praw obywatelskich za 2012 r. wraz z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela. Celem nowelizacji jest poszerzenie zakresu podmiotowego ustawy, usunięcie lub zmiana przepisów niejasnych, sprzecznych z wiążącym Polskę prawem międzynarodowym, dodanie unormowań, które podwyższą maksymalną kwotę kompensaty, wydłużą termin do składania wniosków o wypłatę kompensaty, wprowadzą prawo występowania o wypłatę kompensaty osobom, pod których pieczą pozostaje ofiara przestępstwa, oraz uproszczą poprzez zmianę właściwości miejscowej organu orzekającego i organu pomocniczego dochodzenie kompensat osobom poszkodowanym w wyniku przestępstwa.

    Analiza przepisów ustawy wykazała, że wiele jej przepisów o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw jest niezgodnych z prawem unijnym, a wiele jest wzajemnie ze sobą sprzecznych do takiego stopnia, że dostęp do kompensaty państwowej stał się w praktyce iluzoryczny. Projektowana nowelizacja ustawy ma na celu kompleksowe przemodelowanie poszczególnych przepisów ustawy. Wiele spośród zaproponowanych rozwiązań ma swoje źródło w aktach prawa międzynarodowego, które wytyczają drogę pomocy ofiarom przestępstw w ustawodawstwach krajowych. Istotna z wprowadzonych zmian – art. 1 pkt 1 – polega na rezygnacji w tytule i treści ustawy z pojęcia „przestępstwo” na rzecz pojęcia „czyn zabroniony”. Zabieg taki jest konieczny ze względu na możliwość występowania z wnioskiem o przyznanie kompensaty w sytuacji, gdy sprawca czynu nie może być oskarżony ani skazany.

    Przewidywanym i oczekiwanym skutkiem prawnym projektowanej ustawy będzie zwiększenie liczby pozytywnie rozpatrzonych wniosków o przyznanie kompensaty oraz podwyższenie kwot przyznawanych w tych sprawach. Skutki finansowe projektowanej ustawy wynikające ze zwiększonego wpływu spraw i wyższych zasądzonych kwot przewidziane są w budżecie państwa i jak do tej pory środki wykorzystywane były w znikomym stopniu. Ustawa nie pociągnie za sobą skutków finansowych i nie wpłynie na poziom dochodów i wydatków pozostałych jednostek sektora finansów publicznych, w tym jednostek samorządu terytorialnego. Projektowane zmiany nie będą miały wpływu na konkurencyjność gospodarki i funkcjonowanie przedsiębiorstw.

    Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! Klub Parlamentarny Platforma Obywatelska pozytywnie opiniuje przedłożone przez Komisję Sprawiedliwości i Praw Człowieka sprawozdanie i głosować będzie za uchwaleniem ustawy. Dziękuję bardzo.

    (Oklaski)

  • Bardzo dziękuję, pani poseł.

    Proszę, w imieniu klubu Prawo i Sprawiedliwość głos zabierze pan poseł Marek Ast.

  • Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Panie Ministrze! W imieniu Klubu Parlamentarnego Prawo i Sprawiedliwość mam zaszczyt przedstawić stanowisko mojego klubu wobec sprawozdania komisji o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego, druki nr 3078 i 3708.

    U podstaw tego projektu ustawy, jak zostało już powiedziane, legła informacja rzecznika praw obywatelskich, z której wynikało, że nowelizowana ustawa nie do końca działa, że osoby, które byłyby uprawnione do korzystania z jej dobrodziejstw, z uwagi na i skomplikowanie materii ustawowej, i niejasność tych przepisów niestety nie mogą korzystać, zresztą w uzasadnieniu do projektu ustawy przytoczone zostały dane ustawowe, które wskazują, że w latach 2006–2013 o te kompensaty ubiegało się blisko 1,5 tys. osób, a jedynie 1/5 wnioskodawców mogła skorzystać z kompensaty, co jest symbolicznym znakiem, że rzeczywiście był pewien problem. A zatem przedłożenie senackie poszło w takim kierunku, aby z jednej strony uprościć przepisy, a z drugiej strony rozszerzyć zakres podmiotowy osób, które mogłyby ubiegać się o kompensatę, jak również podwyższono maksymalną kwotę kompensaty. Jednym słowem zmiany są korzystne dla ofiar przestępstw i myślę, że zmianom tym należy tylko przyklasnąć.

    W trakcie prac Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka ten projekt nie uległ zasadniczym zmianom, czyli został osiągnięty konsensus w gronie członków komisji. Rzeczywiście projekt jest dobry i w tej sytuacji Klub Parlamentarny Prawo i Sprawiedliwość oczywiście również będzie głosował za przyjęciem tego sprawozdania. Dziękuję bardzo.

  • Bardzo dziękuję panu posłowi.

    W imieniu klubu Polskiego Stronnictwa Ludowego głos zabierze pan poseł Paweł Sajak.

  • Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! Mam przyjemność w imieniu klubu Polskiego Stronnictwa Ludowego przedstawić opinię klubu o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego, druki nr 3078 i 3708.

    Ustawa w obecnej formie funkcjonuje już 10 lat. Jest to bardzo długi okres, ażeby pochylić się nad tą ustawą i wyciągnąć wnioski. Tak właśnie zrobił rzecznik i wykazał, iż ustawa jest nieskuteczna i w sposób nieskuteczny dba o zabezpieczenie osób poszkodowanych bądź o realną pomoc tym osobom, jak również ich rodzinom.

    Przy okazji prac nad tym projektem ustawy i analizy tej ustawy okazało się, że ustawa w wielu punktach jest niezgodna z prawem unijnym, jak również prawem międzynarodowym, co proponowany przez Senat projekt zmienia, czyniąc tę ustawę zgodną z prawem, jak również tworząc w ustawie nowe, jasne reguły. Nowy projekt ustawy w sposób bardzo rzeczowy w wielu punktach rozwiewa bądź uniemożliwia powstawanie wątpliwości dotyczących interpretacji przepisów.

    Pomimo że moi przedmówcy wykazali już wiele korzyści, chciałbym przedstawić chociaż kilka punktów, które w mojej ocenie byłyby i są najbardziej korzystne dla ofiar. A więc chociażby zmiana tytułu ustawy, gdzie zamiast pojęcia „przestępstwo” wprowadza się pojęcie „czyn zabroniony”, która jest niezbędna, ażeby w wielu przypadkach w ogóle wystąpić z wnioskiem o przyznanie kompensaty.

    Tak jak mówiłem, ustawa jest po to, ażeby jasno i rzeczowo określić te przepisy, więc doprecyzowano czy zmieniono definicje ofiary, osoby najbliższej i osoby uprawnionej. Wychodząc naprzeciw potrzebom pomocy ofiarom, w projekcie ustawy znalazły się też zapisy, które umożliwiają uzyskanie kompensaty również ofiarom, które nie mogą uzyskać żadnego innego zwrotu, chociażby z tytułu ubezpieczenia bądź środków pomocy społecznej.

    Jak już wspominali poseł sprawozdawca i przedmówcy, zwiększono kwotę kompensaty z 12 tys. zł do 25 tys. zł, a gdy osoba zmarła – do kwoty 60 tys. zł. Dało to widełki i umożliwiło realne i rzeczywiste podejście do konkretnego problemu, żeby jak najbardziej zabezpieczyć interes poszkodowanego.

    Wprowadzono również instytucję zaliczkowania na poczet kompensaty na pokrycie niezbędnych kosztów leczenia, rehabilitacji lub pogrzebu.

    Wszyscy bardzo dobrze wiemy, że bycie ofiarą jakiegoś przestępstwa to już jest wielka tragedia. Bardzo dobrze, że ten projekt ustawy trafił pod obrady komisji i Sejmu, bardzo dobre, że mogliśmy się nad nim pochylić. Tak jak komisja była zgodna, tak również w imieniu klubu Polskiego Stronnictwa Ludowego będziemy rekomendowali przyjęcie tego projektu ustawy zgodnie z rekomendacją komisji. Bardzo dziękuję.

    (Oklaski)

  • Dziękuję.

    Bardzo proszę, w imieniu klubu Sojusz Lewicy Demokratycznej głos zabierze pani poseł Małgorzata Sekuła-Szmajdzińska.

  • Pani Marszałek! Panie Ministrze! Wysoka Izbo! Z satysfakcją mogą stwierdzić, że zgodnie pracowaliśmy nad projektem, co już było widać podczas pierwszego czytania. Na marginesie mówił wówczas o tym niebędący członkiem naszej komisji pan poseł Franciszek Stefaniuk, który może na co dzień nie doświadcza takiego porozumienia, ale w Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka, jak widać, cuda się zdarzają. Prace w niej zakończyliśmy także jednogłośnym przyjęciem sprawozdania i wcześniejszą akceptacją istotnych poprawek, o czym mówił pan poseł sprawozdawca.

    Nie wiemy dziś, jak natomiast Senat ustosunkuje się do braku akceptacji przez Sejm propozycji wprowadzenia skargi kasacyjnej, która miałaby przysługiwać w przypadku, gdy zostało wydane orzeczenie o odmowie przyznania kompensaty, ale argumenty przemawiające za pozostawieniem pierwotnego brzmienia art. 11 są merytorycznie w pełni uzasadnione. Sąd Najwyższy to nie sąd faktu, tylko sąd prawa, a skarga kasacyjna jako nadzwyczajny środek zaskarżenia powinna dotyczyć jedynie spraw o dużym znaczeniu jurydycznym.

    Należałoby też pamiętać o brzmieniu art. 398 3 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, gdzie jest wyraźnie powiedziane, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodu, zgłoszenia których można by się spodziewać, szczególnie w przypadku osób, którym nie przyznano kompensaty.

    Generalnie ustawa jest ważna, bo mam nadzieję, że pozwoli wreszcie w godziwy sposób wykorzystać środki budżetowe przeznaczone na państwową kompensatę. Szczególnie to widać, kiedy dociera do nas informacja – też już była dziś o tym mowa – że np. w roku 2013 wykorzystano jedynie 0,4% przeznaczonych na ten cel pieniędzy z budżetu. Dlatego trzeba uprościć, skrócić procedury, bo praktyka orzecznicza sądów związana z realizacją ustawy o kompensacie powodów do chwały państwu polskiemu nie przynosi.

    Na pewno cieszy rezygnacja z pojęcia „przestępstwo” na rzecz określenia „czyn zabroniony”, bo to daje prawo do występowania z wnioskiem wtedy, gdy sprawca czynu nie może być oskarżony ani skazany np. ze względu na wiek czy niepoczytalność. Oczywiście poza dyskusją jest podniesienie górnego limitu kwoty kompensaty, co z pewnością zwiększy swobodę orzekania organu i da możliwość bardziej realnego wsparcia ofiar. Co równie oczywiste, bardzo ważne jest także wydłużenie terminu złożenia wniosku o kompensatę, szczególnie gdy weźmie się pod uwagę traumatyczne skutki, jakie poniosła ofiara.

    Wysoka Izbo! Wskazuję tylko niektóre z elementów noweli, bo jak wspomniałam wcześniej, pan poseł sprawozdawca syntetycznie omówił projekt ustawy, a nam pozostaje tylko mieć nadzieję, że proponowane zmiany znacznie podniosą ten kompromitująco niski procent wykorzystania środków budżetowych przeznaczonych co roku na omawiany przez nas cel.

    Klub Poselski Sojusz Lewicy Demokratycznej oczywiście będzie głosował za przyjęciem projektu. Dziękuję bardzo.

    (Oklaski)

  • Bardzo dziękuję, pani poseł.

    W imieniu klubu Zjednoczona Prawica głos miał zabrać pan poseł Andrzej Dera, ale nie ma go na sali.

    W imieniu koła Ruch Palikota głos miał zabrać pan poseł Michał Kabaciński, ale jego również nie ma na sali.

    Tym samym lista posłów zapisanych do głosu została wyczerpana.

    Zamykam dyskusję.

    Do trzeciego czytania projektu ustawy przystąpimy w bloku głosowań.

  • Powracamy do rozpatrzenia punktu 8. porządku dziennego: Sprawozdanie Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o senackim projekcie ustawy o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego.

    Przystępujemy do trzeciego czytania.

    Komisja wnosi o uchwalenie projektu ustawy z druku nr 3708.

    Głosujemy.

    Kto z pań i panów posłów jest za przyjęciem w całości projektu ustawy w brzmieniu z druku nr 3708?

    Kto jest przeciw?

    Kto się wstrzymał?

    Głosowało 431 posłów. Za było 430, przeciw głosował 1 poseł, nikt się nie wstrzymał.

    Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.